Kant Nasıl Bir İdealizme Karşı?

Aydınlanma döneminin önemli filozoflarından Immanuel Kant’ın idealizme karşıtlığı şu andan bakınca biraz tuhaf görünür. Kant’ın aslında karşı olduğu şey; düşünen varlıklar ve bunların dışında hiçbir şeyin bilgisinin olmadığını kabul eden anlayıştır. Bu anlayışa göre görülerimizde algıladığımız şeyler sadece “düşünen varlıklarda” karşılığı olabileceği şeklinde kendini gösterir. Yani nesne olarak bir karşılıkları yoktur.

Kant ise; şeylerin bizim dışımızda olan duyu nesneleri olarak bizlere verildiğini belirtir. Ancak bu nesnelerin kendi başlarına ne oldukları bilinmemektedir. Sadece duyularımızı uyarması sonucu bizde etkide bulunan tasarımlarını bilebiliriz. Bunlar cisimlerdir. Bizim dışımızdadır. Bizce bilinmeyebilir (henüz) ama dışımızda nesneler olarak vardır. Ayrıca duyularımızla ancak biçimlerine yönelik bir algı geliştiririz ancak tam kavrayış için akıl gerekir. Ve a priori, yani deneyden bağımsız bilgi olarak olarak bulunan cisimlerin görüleri ile duyulardan gelen tasarımların uyum içinde olması gerekir.

Kant, klasik felsefi ekole uygun şekilde bu nesnelerin bizim tasarımlarımız dışında bir varlıkları olmadığını belirtir. (Sıcaklık, renk, beğeni…) Bir cismin görüsüne ait olan özelliklerin hepsi onun görünüşüne ait unsurlardır. Duyular yetersizdir. Kendi başına o cismin ne olduğunu duyular aracılığı ile bilemeyiz. Duyusal bilgi, şeylerin kendisini değil, görünüşleri ve temas halinde duyu nesneleri aracılığı ile yaşanan uyarı sonucu ortaya çıkan öznellikleri verir. Görünüşü bir kez aldıktan, sonra şey hakkında istediğimiz yargıyı yapabiliriz.

Kant görünüşlerin duyulara dayandığının altını çizer. Oysa yargılar, anlama yetisine dayanır.

Anlama yetisi, görünüşlerin ne doğru, ne yanlış olan hareketlerini – onların gündemlerini masaya yatırır. Doğru yargılara varmaya çalışır. Görünüşlerden nesnel yargılara varmak Anlama Yetisi’nin işidir. Bu açıdan tasarımlar ve görünüşler üzerine kafa yorulmalı, uzam ve zaman gözetilerek deney yapılmalı ve nesnel doğru bilgiye ulaşılmalıdır. Eğer görünüşler deneyi aşıp aşkınlaştırılırsa o zaman kuruntu olur.

Kant’ın İdealizmi Duyusal Tasarımlardan Şüphe Eder!

Kant kendi kuramına salt idealizmden farklı olarak Transsendental İdealizm adını verir. Descartes ise Deneysel İdealizm demiştir kendi yöntemine. Çokça eleştirilen Berkeley ise mistik ve hayalci bir idealizme sahiptir. Transsendental vurgusu bilme yetisinin içine sokma ihtiyacından çıkmıştır ancak yanlış anlaşılmalara neden olmaması için Eleştirel İdealizm olarak kullanmayı da uygun görür.

Kant şeylerin varlığından şüphe etmez. Hatta gelecekte bir bilim olarak kendini kurmaya çalışan metafizikler için yazdığı önsöz olan prolegomenada1 bu şüphenin aslında “aklına dahi gelmediğini” söyler. Böylece klasik idealizmden ve mistikçilikten ayrılır. Kant; şeylerin duyusal tasarımlarından şüphe ettiğini belirtir ve uzam/zaman bu şüphede yer alır. “Deneyin bilgisi olamayanın bilgisi fizik üstü olur” der kendisi.

Kant’ın duyusal tasarımlardan şüphe etmesi ve nesnenin bilgisi ve öznenin öznelliğini açıklaması kendi döneminin en önemli bilimsel dinamiği olan Newton fiziği ile daha da somutlaşır. Özellikle Kant’ın çağımız Marksizmi içinde yeniden keşfedilmesi ve Kant okumalara yönelimin olması, ideoloji alanındaki sınıf mücadelesinden kaynaklanmaktadır. İdeolojilerin belirlediği öznenin, normatifleştirmenin aslında birer kurgu olduğunu şüphesiz Marx da çok açık şekilde belirtmiştir. Üstbelirlenim kavramı ile Gramsci’den Althusser’e, Lacan’dan Derrida’ya uzanan tüm bir yapısalcı Marksist ekol de aslında tarihsel belirlenim süreci içinde öznenin ideolojik kabuğunu ayıklamaya adamıştır çalışmalarının özünü. Kant’ın çalışmaları bu bağlamda yeniden ve dikkatle incelenmeyi sınıf mücadelesi açısından haketmektedir.


1.Prolegomena, I.Kant, Türkiye Felsefe Kurumu, Çev: İonna Kuçuradi – Yusuf Örnek, 5.Baskı Ankara, 2015

Kuram Dergisi

Diyalektik materyalist bir perspektifle, bilimsel sosyalist teorinin sınıf mücadelelerine uygulanması ve derinleştirilmesi doğrultusunda yayın çizgisini sürdüren Kuram Dergisi 2 ayda bir yayında!

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest